,

مساجد تاریخی شیراز پشت دیوار فراموشی

مساجد تاریخی شیراز پشت دیوار فراموشی

در همه ادیان به روایت تاریخ از دیرباز تاکنون انسانِ پایبند به هر دین و آئین ،محلی را برای عرضه تفکرات و پایگاهی اجتماعی برای تحقق اهداف خود در نظر داشته است. شهید مطهری در کتاب «انسانِ کامل» در ارتباط با استعدادهای معنوی انسان می نویسد:« یک سلسه امور وجود دارند که در عین اینکه از جنس ماده و مادیات نیستند ،می شود نام آنها را معنویات گذاشت.به انسان ارزش و شخصیت می دهند .انسان بودن انسان به این امورات است.»

هزاران سال است که انسانِ در جستجوی ‌تعالی به دنبال ارضای نیازهای معنوی و ارزشهای انسانی آتشکده ها ،معابد،کنسیه ها،کلیساها ،مساجد ودیگر مکان های مذهبی را ساخته و‌ پرداخته است. هر کدام از این بناها جدا از عملکرد اصلی خود که ایجاد فضائی برای برگزاری آئین های عبادی بوده است، همواره مکانی برای اعتلای فرهنگی و معنوی انسان ها نیز بوده اند . حالا در شهر تاریخی اسلامی شیراز مساجد جامع تاریخی منحصر به فرد با معماری باشکوه امروزه میزبان گردشگران علاقه مند بسیاری است. مساجدی که به واسطه جلوه گریِ هنرِ هنرمندان زمانه خود، کاشیکاریها و تزئینات گچی و آجری ، نگاه خریدار هر بیننده ای را به سوی خود جذب می کند.اما در میان محلات قدیمی این عرصه پهناور تاریخی مساجد محله ای و تاریخی بی شماری نیز هستند که نه به واسطه جلوه گری آرایه های معماری بلکه به واسطه نقش مهمی که در امور اجتماعی محلات داشته اند حائز اهمیت هستند.مساجد محله ای که عمدتا در مرکز محله ها یا در نزدیکی میدان محله یا یک کوی وسیع قرار داشته و توسط اعیان و افراد سرشناس آن محله ساخته شده اند .این بناهای مذهبی اگر چه از تزیینات معماری قابل توجه ای برخوردار نبوده اند اما به دلیل حضور هر روزه مردم در این مساجد در مقایسه با مساجد جامع ،تاثیر بسزایی در ایجاد اشتراکات فکری ،اجتماعی ،فرهنگی و گروهی مردم آن محله داشته اند.مساجدی که عمدتا به نام اسامی بانیان و سازندگان این بناهای مذهبی نامگذاری شده اند و هرکدام در دل شبستان های متروکه و بی رونق و پر رمز و ‌راز خود داستان های شنیدنی و ‌پندآموزی برای رهگذران و بازدید کنندگان به همراه دارند.
در و دیوار بسیاری از این کهن بناهای مذهبیِ محلی در طول تاریخ شاهد حضور توده ای مردم،پرستش،نیایش و جریان های فکری،فرهنگی و انقلابی بسیاری بوده است که امروز روایتگران تاریخ و پژوهشگران نکته بین و خلاق شیرازی از روایت قصه این بناها غافل نمانده اند.
یک شیراز پژوه با بیان اینکه شهر شیراز به عنوان یک شهرِ تاریخیِ اسلامی و قطب فرهنگی، مذهبی افتخار داشتن یکی از قدیمی ترین مساجد جهان اسلام را دارد، می افزاید : مسجد «سلیمان» به عنوان قدیمی ترین مسجد شیراز در منتهی الیه شرقی شهر شیراز و در نزدیکی «برم دلک » و « دست خضر» قرار داشته که متاسفانه امروزه اثری از آن باقی نمانده است .
محمد حسین ده بزرگی می گوید:
در گذشته مساجد توسط افراد خیر، سرشناس، تجار، بزرگان و صاحب منصبان ساخته می شد و چون برای مساجد ارزش معنوی بسیاری قائل بودند، برای ساخت بنای آن از بهترین مصالح و همچنین استادکاران نمونه بهره می گرفتند. از این رو ما شاهد خلق شاهکارهای معماری بی نظیری در مساجد تاریخی شیراز هستیم.
ده بزرگی می‌گوید:
اگرچه مساجد تاریخی محلی شیراز غالبا یادگار دوران زندیه، قاجار و معاصر هستند ،اما از دوران صفویه نیز مساجد ارزشمندی در شیراز به یادگار مانده است.

وی با بیان اینکه مسجد سردزک(روبروی ورودی شاه چراغ (ع) ) یکی از مساجد ارزشمند عصر صفوی در شیراز است ادامه می دهد:بنا به روایتی که در کتاب داستان های شگفت شهید دستغیب آورده شده، حاج مومن شیرازی در این مکان با امام زمان(ع) ملاقات داشته است که متاسفانه درِ این مسجد تاریخی نیز مانند اکثر مساجد، تنها برای نماز ظهر گشوده می شود.
ده بزرگی معتقد است:
به غیر از مساجد تاریخی و ارزشمند « وکیل »،«عتیق »و «مشیر »و «نصیرالملک» که تا حدودی برای مردم و گردشگران شناخته شده تر و قابل بازدید هستند، دیگر مساجد تاریخی این شهر در انزوا به فراموشی سپرده شده اند و کارکردهای اصلی خود را از دست داده اند.

این پژوهشگر شیرازی با بیان اینکه تعدادی از این مساجد در بافت تاریخی و در کوچه پس کوچه های محلات قدیمی قرار گرفته اند ،اضافه می کند: مساجد سپهسالار، فتح، باقر آباد، آقا احمد، شیخ علی خان، حاج هاشم، مسجد شوشتری، مسجد آتشی ها (قبا)، مسجد آتشی ها لب آب، مسجد آقا لَر، مسجد میزهادی امامی، مسجد آقاباباخان، مسجد سیاوشون، مسجد بغدادی، مسجد حاج باقر بلبل، مسجد نظام الملک شیراز، مسجد آدینه خان ‌و….از مهم ترین مساجد دارای ارزش تاریخی در محلات قدیمی شیراز هستند که حتی نام بسیاری از آنها برای مردم شیراز نا آشناست.

این شیراز پژوه در ادامه به معرفی« مسجد حاج علی چکمه دوز» در یکی از بهترین گذرهای گردشگری شیراز در محله ی اسحاق بیگ ِ گود عربان می پردازد و ادامه می دهد:این مسجد قاجاری به نام سازنده اش نام گذاری شده و به نوعی آبروی محله اسحاق بیگ محسوب می شده است .
ده بزرگی می گوید :اگرچه بیشتر بنای مسجد رو به تخریب و نا به سامانیست اما در دل فضای نیمه متروکه اش ،قصه شیرین و پندآموزی از« حاج علی چکمه دوز » برای روایت پردازی به یادگار مانده است که راهنمایان این گذرها نباید از تعریف آن برای گردشگران غافل بمانند.
– وی در ادامه با بیان اینکه این مسجد در زمان قاجاریه جز مساجد درجه دو ممتاز به لحاظ اهمیت محسوب می شده است اضافه می کند :حاج علی چکمه دوز نصبش به کریم خان زند می رسد و پهلوان داستان نهفته در دل این مسجد تاریخی است، که به واسطه نیک اندیشی و انسان دوستی از چکمه دوزی و فقر به ثروتی هنگفت می رسد.

این پژوهشگر شیرازی در ادامه به روایت بخشی از قصه حاج علی می پردازد و ادامه می دهد:حاج علی در کودکی یتیم و فقیر است و مادرش او را برای کارآموزی و فرمانبری به دکان چکمه دوزی می فرستد تا برای کارگران آب و خوراک تهیه کند و در ازایش دستمزدی بگیرد.

ده بزرگی می گوید: در یکی از روزهای تابستان ،علی که پهلوان داستان ماست برای آوردن آب به آب انبار می رود و به زنی یهودی که عطش آب امانش را بریده ،بر می خورد.

وی ادامه می دهد:حاج علی بر خلاف دیگر کودکانی که زن یهودی را به سخره می گرفتند و او را نجس می دانستند، به دستگیری از این زن در راه مانده می پردازد و سبوی آب خودش را به او می خوراند و زن یهودی در حقش چهار دعای خیر ِافزایش مال،عمر طولانی،داشتن ۷ فرزند پسر و ندیدن داغ اولاد را از خدا طلب می کند.

این پژوهشگر شیرازی با بیان اینکه حاج علی از ترس بردن سبوی نجس برای استاد کار و عقوبتش سبو را می شکند ادامه می دهد:او هرگز در آن لحظه تصورش را هم نمی کرد که کار خیر برای او پاداشی در خور نیک سرشتی دارد و در بزرگسالی همه آرزوهای آن زن یهودی در حقش به واقعیت تبدیل می گردد.

ده بزرگی‌می‌گوید اگرچه دایی حاج علی چکمه دوز از دادن دخترش به جوان ۲۰ ساله فقیر ابا داشت، اما قهرمان داستان ما ناامید نمی شود و به کمک مادر با فروختن سرمایه و دست و‌پا کردن هجده تومان الاغی می خرد تا با آن به تجارت اشیای عطاری در بین شهرها بپردازد.

این روایتگر تاریخ شفاهی می گوید:قصه ی ناامیدی ها و کلافگی های حاج علی در مواجهه با سختی های کار و رانده شدن از سوی نامردمان بسیار و مفصل است ،اما ورق بر می گردد و حاج علی با خرید و فروش بار و قاطر و الاغ و سفرهای بسیار به ثروت هنگفتی می رسد.

ده بزرگی می گوید:سرنوشت انتقام بدیها را از بدیها می گیرد و هر چهار دعای زن یهودی در حق او مستجاب می شود.علی با دختری غیر از دختر دائی ش که طمع مال داشت ازدواج می کند، هفت پسر می آورد ،عمر طولانی می کند و بجز داغ بزرگترین فرزندش همه دعاهای خیر در حقش برآورده می شود.

ده بزرگی در پایان می گوید:مسجد حاج علی چکمه دوز شیراز، یکی از آثار خیر اوست که هنوز در شیراز باقی و معروف است، آبروی محله اسحاق بیگ می باشد که حالا قبر حاج علی در میان مسجد و در و دیوار کهنه اش تنها شاهدان قصه ی حاج علی برای پندآموزی رهگذرانند.

منبع: روزنامه همشهری
0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *